LAMENTO
DI BRADAMANTE
cavato dal libro dell'Ariosto al suo canto,
e tradotto in lingua bolognese dal già
Giulio Cesare Croce
In tant Bradamant bruntlava,
Chal ij parea pur lungh quij vint dì,
Che cun ieran finid, l'asptava
Ruzier, che l'al vleva pr marì:
Un caval, che senta mesdar la biada
Ni par sì lungh al temp d'haverla lì,
O un affamà, cha i sie prumes un pan,
Ni par ì lungh al temp d'haverl in man.
In qual lungh aspttar pensa tal'hora
Chal sol hapa azuppì Zecch o Piròn,
O ch'al ij sie una roda saltà fuora
D'la carrozza, o scavzà al timon.
Più lungh, quand fin a la bass'hora
La iera sta senza manzar bcon:
Più d'la not, ch'mestr Erqul nascì
Al i parea, ch'ogn not fus un dì.
Oh, quant bot i dieva da invidiar
A quij animal, ch'dormin sempre mà,
Pr pser a so posta sdurmiazzar,
Et insuniars, ch'al l'havess spusà,
E ch'nsun n'la pses desdar
S'n'Ruzier, ch'dses: “A son turnà”,
Ma no pur quest la n'po far, mo nianch
La n'po durmir, s'tutta not un schianch.
D'zà, d'là, la manda al cavzal,
Es s'va sbattand pr i linzua,
E chel, ch'n'el la spezza l'urinal
E po' conta a i schuduoz i fat sua,
E po' corr a l' part uriental
Pr veder s'Titon spuntriga i bua.
Né manch fa (vdì s'l'è amattì)
La brama vder l'strel da mez dì.
Quand la fu appres al termin tri dì o quattr,
L'aspttava qualchun con gran sulaz,
Ch'dses: “L'è qui Ruzier, ch' vien da cumbattr,
Vettal là, corrij incontra, e tuol' in braz”,
E po' s'andava in s'una torr a sbattr,
O la muntava in vetta dal palaz,
Che dscruveva tutta qula via
Dund s'va da piazza in pscaria.
Se da luntan la ved dal spiandor,
O cosa tal ch'para una persona,
La cred chal sia Ruzier, chi ha tolt al cor
Es s'alliegra tutta, e canta e sona,
S'l'è un a pia, l'al cred l'ambassador
Chi porta qualch nova che sia bona,
E s'ben po al n'è quest, né quel,
La torna de nov a bccars al cervel.
Credendal incuntrar, tutta attillada
La dsindeva zo d'la cullina,
E nal truvand lì pr qula strada,
La dsea: “L'è andà pr fossa cavallina”,
E quand l'hav dà una spasezzada,
La turnò a casa soa con gran ruina,
Né d'zà, né d'là la nal truvò,
Tal ch'in tun trat al termin cavalcò.
Al termin passò via d'un e de du,
D'tri dì, d'quattords, e d'dsdott,
Né vdand al so spos muntar là su,
E chal s'iera finì al crud e al cot,
La chminzò a cridar “Bu, bu, bu, bu”
E a correr pr la camara al trot,
Po' s'amaccò al musin, ch'pareva un zij,
E d'la testa la s'cavò i cavij.
“Donca srà ver”, dseva, “Chal m'chiegna
Seguir un che m'fuz, e ch' s'arpiatta?
Hoia da vler mi ben a chi n's'degna
E chi m'usella? Oh, a son la bella matta,
Hoia da correr dria a un che s'inzegna
De torm ciò cha ihò, e ch' m'ha desfatta?
Che s'a vrò viver, al bsognarà cha venda
Al lavez e al parol sa vrò da mrenda.
Al sa qustù cha l'am, e cha i vuoi ben,
E pr mrosa n'me vol, né pr massara,
Al crudel sa cha dorm qui in sal fen,
Cha iho vindu al mie let a un da Frara,
A so ben ancha mi prché al n'ven:
Prché a ni conta la mie pene amara,
E prché al sa chal n'ha bon scus,
Al me fuz, cun fa la caccha a i tus.
Deh, ferma, Amor, qustù, che s'è sligà
D'livarms dinanz ha tanta frezza,
O t'm'torn dund t'm'ha livà,
Quando a sulea manzar dal pan de vezza,
A son pur ancha mi la gran sgarbà,
A vlerm pr ngun tirar la trezza,
Che so ti t'dlet e ti t'pij spas
D'far andar tut i dsegn in squas.
Mo d'choia a limintarm mi furfanta,
Se n'dal mie cervelaz bstial e mat,
Che vola d'maniera chal s'pianta
In luogh dund n'po' arrivar i gat,
E po' pr un mesquilin d'fava franta
Al fa cha n'ho scador e s'me grat
Es vola e fuz, es m'tien qusì,
A tal cha stintarò sempr a i mi dì.
Anz, più fort a m'ho da lamintar
De mi, furfanta, ch'avers al casson
Dund a tgnea le zoij, e i mie dinar,
E del mie bsaz al fiè patron,
E lu chminzò a vender e a impegnar
Fin al murtal, es purtò via al piston,
E s'al va drie qusì, a vegh i sgnal
Cha sblisgarò de posta in tal spdal.
Deh, prché m'vuoia lamintar de mi,
N's'ved cha sen tut mattazzol,
E cha n'haven cervel? Es è qusì,
Ch'an direvn credr a st'fol,
Prché i homn sin van qui e qulì,
Vindand zanz, chiacchiar e parol,
E chi vol creder più ch'n'bsogna,
Resta con dspiaser, dan' e vergogna.
E oltra al mie voler a i fu tirà
Dal parol d'certa persunzina,
La qual n'è ma sta ben, es n'ha pusà
Fin cha n'ho fatt un puoch d'vitina,
S'qula persona donca m'ha ingannà,
S'al m'uslò qula lengua serpintina,
A poss dir a qulù ruffian in ver,
Ma an poss abbandunar al mia Ruzier.”
Sì i cres al dispiaser, l'affan al cor,
Ch' l'è pr cascar in terra stramurtida,
Mo la spranza cor in so favor,
Es dis 'sta sù, t'viegna la pivida',
Es la cunforta a mantgnir l'amor.
Ch' l'è forza ancora un dì ch'la s'marida,
E qusì la i met tal rason in man,
Ch'al bsogna ch'l'aspetta al so chstian.
Qula speranza donca la mantien,
Finì qui vint dì, anch du mis,
Es chmenza a sintirs un poch ben,
E d'l'bot la manza un po' de ris.
Un dì, che pr la strada la s'in ven,
Pr cuoier un pugnlin d'luvertis,
Al ie fu da' una nova sì bizzarra
Ch'al ie cascò la rosa a la chitarra.
La s'incuntrò in un cert pultrunzon,
Che cavalcava un mul senza bastina,
C'haveva cav'un occh, ritt'un gallon,
Con cent guidaresch in s'la schina;
La l'invidò a far qulation,
E lu dis: “A dzuni sta mattina”,
E lie, pinsand chal dsess al ver,
La i dmandò s'al chugnusessa Ruzier.
Qulù i chminzò a render la rason
Chal chgnusseva qula cort tutta,
Es diss d'Ruzier che fiè custion
Cun Mandricard a la mutta a la mutta,
E chal l'havea ammazzà cun un gratton
E chal l'havea dstes in s'la sutta
Es dis d'Ruzier, ch'iera frì in s'la musa,
S'al n'dseva altr, iera fatta la scusa.
Ma quand al dis po, ch'una tusazza
Iera in tal camp, chiamada Marfisa,
C'havea un mustaz ch'm'ha un can da cazza,
E chal i havea dunà la so dvisa
E ch'la i tol la cappa, es la spazza,
Es i lava i bragh e la camisa,
E tant bai e bagatel la i fa,
Ch'agnon dis dal cert ch'al la turà.
Qustù credeva mo' quel ch'al dseva,
Ch'ancha lu i havea vist pur assà,
Perché dal ferm, e cert lu s'tgneva,
Ch'is fussin tra lor accumdà,
E po' la cosa chiara s'vdeva,
Ch'un iera a l'altr trop affettiunà
E po' quand al s'dis dà a qual can,
Ogn'hom cor a mettri una man.
L'esser vignù aidar qui Sarasin
Con lu, né senza lu mai far un pas,
Né mai n'si partir da lì vsin,
E tgnirel sempr con sulaz e spas,
Dieva da dir a i grand e a i piznin,
E purtand vie Brunel con tal fracas,
Senz'esser da ngun sta lì chiamà,
Sol per vder Ruzier l'iera turnà.
Sol pr vederal lu ch'stieva in let,
Con un bel sfris travers al mustaz,
Al dì e la not, senza niun suspet,
L'al tgnea viv a brod d'pavaraz.
E quest' anch a la zent dieva suspet:
Ch'apand al cor e l'anm d'un bravaz,
Ch'la n'stimava al mond un gran d'rueia,
La se pigas po' a un fiol de fameia.
Quand qustù hav fat fin al chiacchiarar,
Fu Bradamant piena de tanta pena,
Che la fu squas pr andars a impiccar,
A digh cha i 'n'iera squas vgnù una vena,
E tosto al so caval la fiè vultar,
D'ira, de zelosie, d'rabbia piena,
E qusì, de mala vuoia, e dstimprà,
La turnò a casa tutta scunsulà.
E senza dsarmars dal piastrin,
La se triè s'al let, con la bocca in zò,
E pr n'esser sintu da i sua visin,
La s'mis a sunar al biabò;
E arcurdands de quel malandrin,
La tgnia dit “Ohimè, cha n'tgnarò”
E n'psand la duoia più sufrir,
Fu forzà d'esalar, e qusì dir:
“Misera mi, oh desgratiada mi,
A vuoi mo dir ch'agnon è scelerad,
Da po che ti è sì scelerad ti,
Che pariv tut fed, e humanitad;
Mo quel ghiutton s'truvò a i nuostr dì,
Che più de ti sie doppij, e più tricad?
Rspond un poch, rspond, oh mascalzon,
S'a miert t'm'las t'un canton.
Com Ruzier n's'trova al mond
D'ti al più bel, e al più garbà tusaz,
E chi cercas la terra a tond a tond,
N'truvarev un altr sì bravaz,
S'ti è quel ch'saltaris in fond
Qusì a pè zop d'ogn gran tinaz,
Perché, dim, crudel, ohimè, perché
Vuot chal se diga t'n'ha brisa d'fè?
N'sat, ch'n'ha fè è lutaran
E senza fè n's'po' far nient?
Com'è qulù ch'n'ha brisa d'pan
In la sacchetta, e c'ha scador a i dient,
At so dir t'm'uslas mi, han,
E mi cors a la prima, oh a fu valent;
T'm'psiv anch far creder, mascalzon,
Ch'al fus mior la piegura dal castron.
Crudel, d'ch'pccà t'hat da duler,
S't'porz a ch't vol ben tanta passion?
Prché m'dat tant dspiaser
Perché m'fat andar in balurdon?
Mo a son sfurzà sta volta a dirt al ver,
Ch'al ie vurev un pez d'baston,
E insignart s'uslar qusì una mrosa,
Ch'ti ha prumes d'torla pr sposa.
S'fra tut i errur, tut i pcà,
Quei d'l'ingratitudin è al pzor,
E pr quest dal ciel fu dscazzà
Al diavl, ch'vlea far la sù al duttor,
S'chi fallis mierta esser castigà,
S'al n's'emenda prest d'l'error,
Guardat ti, ch't'ha fat st'fal,
Ch'st' n't'emend, t'andarà a caval.
D'furt, ancora sovra ogn'altra cosa,
D'ti, crudel, a m'ho da lamintar:
An m'incur, s'miga an son la sposa,
Quest'è una cosa cha n'in vuoi parlar,
A digh t'dsiv cha iera to murosa,
E po' t'ti è andà d'un'altra a inamurar,
Torna, torna da mi, cha dirt al ver,
T'sa t'n'pua servir a do muier.
T'm'ha, Ruzier, lassà, e mi n'vuoi
E sa vles ancora, an purè,
Mo', pr uscir un dì d'tant duoi,
A son in pè d'dir cha murirè;
Oh sat fus in gratia, com'a fuoi,
Oh t'pua dir, cha m'cuntintarè,
E sa fus mort qusì l'altr dì
Ti t'sris sgarblà iuocch pr mi.”
Qusì digand, dsprada e sola,
La salta zo dal let a più non pos,
Es s'vlea passar la camisola,
Mo la vist che l'havea al zacch indos;
In tant al spirt i cors su a la gola,
Es i dis, “Hat al cervellaz sì gros
Che, siand nada d'sì bon parintà,
T'vuoi far una mort sì sgarbà?
Mo n'è miei ti t'in vagh a l'hustarie,
Dond se pò morir con laud ugn'hora,
E bever tant griegh e malvasie,
Chal t'vaga al cervel o chal t'acora?
E s'Ruzier t'fies cumpagnie,
Che srà ma' più ch' più cuntenta mora,
L'è ben rason chal paga l'host lu,
Che tut al to dulor t'l'ha per lu.
Fuors anch inanz t'faz sta panzana,
T'farà vindetta d'qula Marfisa
Ch'è sì gran zudiazza, e sì bdana
Es n'ha altr ch'un straz de camisa”;
E qusì, st'pinsier t'l'infasana
Ch'prestament la s'fa una dvisa
Sovra al so gross gran, ch'vol mustrar
Dsperation, e vuoia de manzar.
Iera la sovravesta dal culor
D'la fuoia dal figh quand l'è cascà,
O verament, s'al se fa dal savor
A chmod resta al murtal, ch'è mal lavà,
Arcamà atuorn atuorn de fuoia de mor,
Colta quand i bigatin in infrascà,
Con una butunara de pancucch,
Tal ch'la pareva un bel bamboz de stucch.
Tos al caval ch'Astolf cavalcava,
C'haveva havù st'don da la natura:
Ch'al stieva viv d'fen e d'biava,
Es vleva colma la misura.
E qula lanza dora, che buttava
Zo da l'vid tutta l'uva matura,
La la tos, n'pinsand cha i fus srà
Dentr qula virtù cha v'ho cuntà.
Sola suletta, senza cumpagnie,
Una mattina la s'pos in camin,
E per pser andar a l'hustarie,
La tos do gabel, e tri catlin,
E po tocca de spron, e para vie,
Per vder se la po' truvar al so curin,
Ch'la vleva andar la sira siegh a cena,
La tocca su al caval a tutta brena.
L'havea passà i cadurci e la città
D'Norsia, e tut quant qui muntsie,
Es dscriveva tut l'contrad,
Dund l'civet cagan i mantie,
E lì trova tri mascalzun strazzà,
C'havevan una femna in cumpagnie,
Quel ch'al fiè con lor, ch'al vol saver,
Vagha a cercarl, cha l'm'par al dver.
IL FINE